top of page

A Tríade do Real, do Simbólico e do Imaginário: Os Três Mundos da Psicanálise e da Existência

16 de out. de 2025
8 min de leitura

Compreenda como o Real, o Simbólico e o Imaginário moldam a mente humana e revelam a estrutura oculta do nosso desejo.


Para aprofundar seu entendimento sobre os fundamentos da teoria lacaniana, recomendamos o Dicionário Básico de Psicanálise 


1. Entre o Invisível e o Nomeável

Vivemos entre dois mundos: o que se mostra e o que se esconde. Entre o que podemos dizer — e o que apenas sentimos. A psicanálise de Jacques Lacan nasceu justamente nesse intervalo, nessa fresta onde o humano se revela fragmentado, dividido, atravessado pela linguagem.

Lacan não veio para simplificar Freud, mas para aprofundá-lo. Se Freud desvendou o inconsciente, Lacan o fez falar — e, ao fazê-lo, mostrou que o sujeito não é uma unidade, mas uma composição tensa entre três registros: o Real, o Simbólico e o Imaginário.

Esses três planos não são apenas conceitos; são modos de existir. São camadas da experiência que se entrelaçam, sustentando o edifício invisível da subjetividade. Não há sujeito fora deles. Não há amor, dor, identidade ou gozo que não passe, de alguma forma, pela teia que os conecta.



2. O Imaginário – O Espelho e a Ilusão de Completude

O Imaginário é o primeiro berço do “eu”. É o instante em que o bebê, ainda desorganizado em sensações e fragmentos de corpo, olha para o espelho e, pela primeira vez, reconhece uma forma inteira. Esse momento — que Lacan chamou de Estádio do Espelho — é o nascimento da imagem de si.

Mas essa imagem é uma ficção necessária. O bebê acredita ser aquilo que vê: um corpo unificado, coordenado, harmônico. No entanto, dentro dele ainda há dispersão, dependência, desordem. A imagem antecipa o que ele ainda não é — e, justamente por isso, o sujeito nasce alienado. Passa a se ver a partir de fora, a existir sob o olhar do outro.

O Imaginário é, portanto, o domínio da aparência, do reflexo, da identificação. É nele que formamos nossos ideais, nossas comparações, nossos ciúmes. É o terreno da vaidade, da inveja e também da ternura. Pois o amor, diz Lacan, é dar o que não se tem a quem não o é — e isso só é possível num campo onde a imagem engana, mas também sustenta.

Na era contemporânea, o Imaginário reina em sua glória digital. As redes sociais ampliaram o espelho lacaniano ao infinito: a imagem se multiplicou, o olhar do outro se tornou permanente, e a comparação virou forma de sofrimento. Vivemos sob o império da visibilidade, como se existir fosse sinônimo de ser visto.

Mas o Imaginário, por si só, é insuficiente. Ele dá forma, mas não dá sentido. Ele organiza o corpo, mas não estrutura o sujeito. Para isso, é preciso entrar em outro território: o da palavra, da lei, do símbolo.



3. O Simbólico – A Linguagem que Nos Atravessa

O Simbólico é o que nos humaniza — e, paradoxalmente, o que nos separa daquilo que somos. É o campo da linguagem, das leis, das normas que nos antecedem. Antes de nascer, já estamos inscritos em um sistema de palavras: temos nome, lugar, expectativa. Somos esperados — e esse “ser esperado” já nos insere na cadeia simbólica.

Quando o sujeito adentra o Simbólico, ele descobre que não é o centro do mundo. Há uma estrutura que o ultrapassa, uma ordem de significantes que o define sem que ele perceba. O Simbólico é o lugar onde o inconsciente se articula — pois, como dizia Lacan, “o inconsciente é estruturado como uma linguagem.”

Toda palavra carrega uma ausência. O nome substitui a coisa, mas nunca a contém por inteiro. Por isso, ao nomear o mundo, algo se perde. A linguagem nos permite pensar, mas também nos limita. Ela cria fronteiras para o indizível e constrói o labirinto onde o desejo se move.

O Nome-do-Pai, conceito central em Lacan, representa a entrada definitiva no Simbólico. Ele não é necessariamente o pai biológico, mas a função da lei, o interdito que organiza o desejo e impede o sujeito de se fundir ao objeto do amor. Sem essa interdição, o sujeito se afoga na demanda do outro — não há diferença entre o que se quer e o que se é.

No Simbólico, aprendemos a renunciar. Aprendemos que o prazer tem limite, que o gozo precisa ser mediado pela palavra, que a realidade é feita de regras que nos mantêm ligados ao outro. É o Simbólico que possibilita a cultura, o laço social, a transmissão da história. Mas também é ele que impõe o peso do dever, da culpa, da interdição.

Sem o Simbólico, o humano seria apenas corpo e instinto. Mas com ele, tornamo-nos seres da fala — condenados a dizer o que nunca basta.



4. O Real – O Impossível que Insiste

E há o Real. Não o real do cotidiano, das coisas palpáveis, mas o Real lacaniano: aquilo que não se representa, o que escapa à linguagem, o que não tem nome possível.

O Real é o ponto cego do discurso. É o grito que não se transforma em palavra, o trauma que não se simboliza, a perda que retorna sem explicação. É o impossível que insiste, o que resta quando todos os sentidos falham.

O Real não é o oposto do imaginário, nem um “mundo material”. É o núcleo de impossibilidade em torno do qual o sujeito gira. É o que nunca se inscreve totalmente no Simbólico e, por isso, retorna em forma de angústia, sintoma ou sonho.

Quando o Real invade, o sujeito sente que o chão se desfaz. A linguagem não basta, o corpo se torna estranho, o tempo perde sentido. Esses momentos — crises, perdas, traumas — são as brechas onde o Real se manifesta. E é justamente o trabalho analítico que tenta circundar esse impossível, dar-lhe borda, costurar sentido onde não há.

Lacan dizia que o Real é o que volta sempre ao mesmo lugar. É aquilo que, por não poder ser dito, retorna como repetição. Toda neurose, todo sintoma, é uma tentativa fracassada de simbolizar o Real — de transformar o indizível em narrativa.

O Real é o ponto mais íntimo e mais inatingível do sujeito. É o abismo onde o saber se dissolve, mas onde também habita o mais autêntico de nós: aquilo que não pode ser domesticado por palavras.



5. O Nó Borromeano – O Enlace dos Três Mundos

Lacan representou esses três registros — o Real, o Simbólico e o Imaginário — por meio da imagem dos nós borromeanos, três anéis entrelaçados de modo que, se um se rompe, os outros dois também se desfazem.

Essa figura não é apenas um esquema: é uma metáfora da estrutura do sujeito. Cada anel sustenta o outro. O Imaginário nos dá a forma, o Simbólico nos dá o sentido, e o Real nos dá o limite.

Quando o Imaginário se rompe, o sujeito perde sua imagem, sua consistência. Quando o Simbólico falha, o mundo perde o sentido e a linguagem se fragmenta. Quando o Real se impõe sem mediação, o sujeito se vê diante do inominável — e enlouquece.

A saúde psíquica, portanto, não é a ausência de conflito, mas o equilíbrio dinâmico entre esses registros. A análise não visa eliminar o Real, nem dissolver o Imaginário, mas fazer nó — dar consistência àquilo que somos, sem exigir perfeição.

O nó borromeano é também uma imagem da existência: três fios que se enlaçam no vazio, sustentando o mistério da vida.



6. A Tríade na Vida Contemporânea – Espelhos, Símbolos e Fendas

Vivemos uma época em que o Imaginário se hipertrofiou. O corpo tornou-se vitrine, o rosto um produto, a vida um espetáculo. Mas quanto mais o Imaginário se expande, mais o Real se infiltra pelas frestas. A ansiedade, o vazio, o cansaço de “manter a imagem” são sintomas de um Real que clama por lugar.

Ao mesmo tempo, o Simbólico enfraquece. As palavras perderam o peso da promessa, a lei perdeu a autoridade simbólica, e o discurso se fragmentou em múltiplas bolhas de sentido. Quando o Simbólico vacila, o sujeito perde amarras. Tudo é permitido — e, paradoxalmente, nada satisfaz.

O Real então se aproxima: sob a forma de colapsos, doenças psicossomáticas, compulsões, silêncios impossíveis de preencher. Vivemos tempos de excesso de imagem e escassez de palavra, e talvez por isso a psicanálise seja mais necessária do que nunca.

A tarefa analítica é reconduzir o sujeito à escuta — ajudá-lo a habitar o Simbólico sem se perder no Imaginário, e a nomear o Real sem se afogar em seu abismo.



7. O Real, o Simbólico e o Imaginário na Clínica

Na clínica, esses três registros se entrelaçam em cada palavra do paciente. O Imaginário aparece nos relatos de si, nas comparações, nas idealizações. O Simbólico se manifesta nas repetições, nos lapsos, nos significantes que retornam. E o Real surge como aquilo que resiste ao discurso — o que o sujeito tenta dizer, mas não consegue.

O analista, atento, não busca “explicar” o Real, mas fazer borda. A escuta é uma forma de costura: o que o sujeito não consegue dizer, ele pode ao menos circundar. É nesse contorno que se abre o espaço do desejo.

O Real nunca será domado. Mas pode ser reconhecido, sustentado, atravessado. E, nesse atravessamento, algo do sujeito renasce — não inteiro, mas mais verdadeiro.



8. Conclusão – Habitar a Falta com Dignidade

Ser humano é viver entre três mundos: o das imagens que criamos, o das palavras que nos criam, e o do silêncio que permanece.

O Real, o Simbólico e o Imaginário não são apenas categorias da psicanálise; são as três faces do mistério humano. Entre elas, o sujeito se move, erra, deseja, sofre e ama.

Talvez o que Lacan nos ensine, no fundo, é que a vida não é feita para ser compreendida, mas para ser ouvida. E que o sofrimento, quando acolhido pela palavra, pode se transformar em forma — assim como o caos se torna cosmos quando o verbo o atravessa.

A tríade de Lacan é um convite a habitar o inacabado, a viver sem garantias, a aceitar que o vazio é parte da estrutura.

E, quem sabe, aprender com o Real que nem tudo precisa ter sentido — basta que tenha lugar.


Bibliografia

FERREIRA, Deivede Eder. Dicionário Básico de Psicanálise: Jacques Lacan (Coleção de Dicionários Psicanalíticos – Livro 2). Belo Horizonte: ABRAFP, 2024.

Obra de referência contemporânea que apresenta, de forma clara e conceitualmente precisa, os principais termos da teoria lacaniana, integrando o estudo do Real, do Simbólico e do Imaginário à prática clínica e filosófica.

LACAN, Jacques. Escritos. Rio de Janeiro: Zahar, 1998.

Coletânea fundamental de textos, incluindo “O Estádio do Espelho como Formador da Função do Eu”, base do conceito de Imaginário.

LACAN, Jacques. O Seminário, Livro 3: As Psicoses (1955–1956). Rio de Janeiro: Zahar, 1988.

Fonte principal sobre o Nome-do-Pai e a estrutura simbólica da lei.

LACAN, Jacques. O Seminário, Livro 5: As Formações do Inconsciente (1957–1958). Rio de Janeiro: Zahar, 1999.

Fundamenta a formulação lacaniana do inconsciente como linguagem.

LACAN, Jacques. O Seminário, Livro 11: Os Quatro Conceitos Fundamentais da Psicanálise (1964). Rio de Janeiro: Zahar, 1985.

Desenvolve a noção do Real como aquilo que resiste à simbolização.

LACAN, Jacques. O Seminário, Livro 20: Mais, Ainda (1972–1973). Rio de Janeiro: Zahar, 2008.

Expõe o Real em sua dimensão do gozo e da impossibilidade de inscrição.

LACAN, Jacques. O Seminário, Livro 22: R.S.I. (1974–1975). Texto inédito; edições de estudo disponíveis em traduções comentadas.

Introduz a formalização topológica dos nós borromeanos e a estrutura dos três registros.

NASIO, Juan-David. Os Grandes Conceitos da Psicanálise. Rio de Janeiro: Zahar, 1993.

Leitura introdutória que facilita a articulação entre teoria e clínica lacaniana.

FINK, Bruce. O Sujeito Lacaniano: Entre a Linguagem e o Gozo. Rio de Janeiro: Zahar, 1998.

Interpretação didática e contemporânea da estrutura do sujeito em Lacan.

MILNER, Jean-Claude. O Amor da Língua. São Paulo: Escuta, 2002.

Reflexão linguística e filosófica sobre a linguagem e o gozo, em diálogo com


46 comentários

Avaliado com 0 de 5 estrelas.
Ainda sem avaliações

Adicione uma avaliação
Convidado:
há 18 horas

123b khiến mình muốn tìm hiểu cách nền tảng tổ chức những thông tin liên quan đến lịch sử phát triển và nhận diện thương hiệu. Mốc ra mắt năm 2021, định hướng thị trường Việt Nam và châu Á cùng phong cách màu đen – vàng kim là những yếu tố tạo nên hồ sơ nhận diện riêng. Bên cạnh đó, hệ thống còn đề cập đến các khu vực pháp lý như Philippines và Isle of Man. Mình thường quan sát sự phân chia giữa thông tin thương hiệu, danh mục sản phẩm và tiện ích thành viên. Với mình, cách sắp xếp những nhóm nội dung này giúp hình dung rõ hơn về cấu trúc tổng thể của…

Curtir

Convidado:
há um dia

luck8 có các lựa chọn thể thao điện tử bên cạnh những môn truyền thống như bóng đá, bóng rổ và bóng chuyền. Đây là điểm mình muốn tìm hiểu riêng bởi eSports có hệ thống giải đấu và cách theo dõi khác với các môn thi đấu trên sân. Khi khám phá một sự kiện, mình thường chú ý đến tên bộ môn, thông tin trận đấu và cách nội dung được phân loại. Mình không muốn chỉ dựa vào tên danh mục để đưa ra nhận định, mà thích đọc các dữ liệu liên quan trước để hiểu bối cảnh. Việc phân chia nhiều môn thể thao giúp mình có thêm hướng tìm kiếm, đồng thời tạo điều kiện…

Curtir

Convidado:
15 de out.

F168 là điểm tôi bắt đầu khi muốn xem xét cách các danh mục giải trí được sắp xếp và nhận diện trên cùng một giao diện. Thay vì chỉ nhìn vào số lượng trò chơi, tôi chú ý đến cách nền tảng trình bày các khu vực như thể thao, casino, xổ số, bắn cá và nổ hũ. Tôi lần lượt quan sát tên mục, hình ảnh minh họa và vị trí truy cập để đánh giá liệu người dùng có thể phân biệt từng nhóm nội dung một cách rõ ràng hay không. Cách bố trí này cũng ảnh hưởng đến việc lựa chọn khu vực tiếp theo khi chuyển từ danh mục này sang danh mục khác. Với…

Curtir

Convidado:
11 de out.

luck8 khiến mình muốn dành thêm thời gian cho những danh mục ít xuất hiện trong các phiên trước. Mình từng bắt đầu với Thể thao điện tử, theo dõi những trận PUBG rồi chuyển sang Nổ hũ để tìm hiểu vòng quay miễn phí. Sau đó, mình tiếp tục với Casino và quan sát cách Sicbo được giới thiệu. Trong lúc di chuyển, mình chú ý đến thứ tự các nhóm nội dung trên menu và cách từng danh mục được phân chia. Có lần mình thử tìm lại phần đã sử dụng đầu tiên sau khi chuyển qua nhiều khu vực để xem những vị trí nào dễ ghi nhớ. Qua các lần trải nghiệm, mình dần hình thành…

Curtir

Convidado:
09 de out.

UU88 khiến tôi chú ý đến cách thông tin được trình bày giữa các thiết bị. Tôi xem phần giới thiệu về khả năng truy cập trên máy tính, điện thoại và máy tính bảng, sau đó quan tâm đến việc duy trì cấu trúc điều hướng khi màn hình thay đổi. Những khu vực như thể thao, game bài và casino cần được nhận diện rõ để người dùng không mất thời gian tìm lại. Tuy nhiên, thông tin giới thiệu về khả năng tương thích chưa đủ để khẳng định hiệu suất thực tế trên mọi thiết bị. Với tôi, đây là điểm cần kiểm tra thêm bằng trải nghiệm trực tiếp, thay vì chỉ dựa vào mô tả…

Editado
Curtir

Coleção ABRAFP | Mestres da Clínica Psicanalítica — livros introdutórios e clínicos sobre Freud, Melanie Klein, Ferenczi, Anna Freud e os principais autores da psicanálise, publicados pela ABRAFP International Press.

Coleção Clínica Psicanalítica em Foco — livros introdutórios sobre psicanálise, formação clínica, sofrimento psíquico e escuta do inconsciente, publicados pela ABRAFP International Press.

Depoimentos dos Psicanalistas Formados pela ABRAFP

​

Os relatos de nossos formandos revelam trajetórias singulares, marcadas pelo aprofundamento teórico, pela experiência clínica e por um compromisso ético com a escuta do sujeito. Muitos deles iniciaram esse percurso antes mesmo da formação completa, buscando compreender os fundamentos da psicanálise e o lugar do psicanalista na prática contemporânea.​

Quero Solicitar Bolsa de Estudos:

Depoimento dos alunos

Marcelo da Costa

Psicanalista

​

Gostaria de expressar minha imensa gratidão à ABRAFP e à sua equipe excepcional, especialmente ao professor Diovane Avelino Souza, à psicanalista Andrea Machado Coutinho e à Ariana Morgado pelo seu dinamismo e dedicação.

​

A minha formação como psicanalista pela ABRAFP foi uma experiência enriquecedora que guardarei para sempre na memória. A instituição se destaca por ser comprometida em tempo integral com a formação dos seus alunos e oferecer um atendimento eficiente, respondendo às dúvidas e necessidades de forma ágil.

 

Além disso, a plataforma de ensino a distância oferecida pela ABRAFP é excepcional, permitindo aos alunos navegarem com precisão e flexibilidade, permitindo que cumpram todas as etapas necessárias para a sua formação e concluam seus trabalhos de forma eficiente.

​

Não posso deixar de mencionar a minha admiração pelo trabalho inspirador realizado pela ABRAFP e sua equipe especial. Estou profundamente agradecido pela oportunidade de fazer parte desta instituição excepcional.

Depoimento dos alunos

Érica Pires Conde

Psicanalista

​

A minha formação como psicanalista na ABRAFP foi uma experiência incrível e essencial para a minha carreira. A matriz curricular da instituição permitiu-me ter múltiplos olhares e estudar as teorias de grandes nomes da psicanálise, como Freud, Lacan, Winnicott, Melaine Klein, bem como as de psicanalistas contemporâneos.

​

Durante a minha formação, fui acompanhada por tutores experientes, que me avaliaram em dois momentos importantes: na análise pessoal e na supervisão. Na última etapa, percebi a importância do tutor em orientar os meus passos no setting proposto e avaliar o meu desempenho nas sessões.

​

A comunicação com a equipe ABRAFP foi excelente. Destaco a excelência dos serviços prestados pela psicanalista Ariana Morgado e pelo psicólogo e psicanalista Fabrício Leão Paes, que foram fundamentais para o meu aprendizado e desenvolvimento pessoal e profissional.

​

Em resumo, sou profundamente grato à ABRAFP por ter me proporcionado uma formação tão completa e enriquecedora. Sem dúvida, esta experiência será valiosa ao longo de toda a minha vida profissional.

​

Mais depoimentos

Endereços da ABRAFP

​

A ABRAFP está localizada na Avenida Paulista, número 171, 4º andar, bairro Bela Vista, em São Paulo, CEP 01310-000. Este endereço é exclusivamente destinado ao recebimento de correspondências e para questões fiscais, seja por entrega pessoal ou envio via correios. Para facilitar a comunicação e atender às suas necessidades, oferecemos os seguintes números de WhatsApp:

​​​​​

​

Polos Licenciados:

​

Polo Rio de Janeiro
Estado: Rio de Janeiro
CNPJ: 27.215.132/0001-97: Para informações sobre matrículas no polo do Rio de Janeiro, localizado na Rua Visconde de Piraja, nº 414, sala 718, Ipanema, CEP 22410-002, entre em contato via WhatsApp: +55 (21) 97260-5059
​

​

Polo Ribeirão Preto
Estado: São Paulo
CNPJ: 52.692.578/0001-50: Para informações sobre matrículas no polo de Ribeirão Preto, localizado na Rua Paschoal Bardaro, nº 1516, Bairro Jardim Botânico, CEP 14021-655, em São Paulo, contate-nos via WhatsApp: +55 (16) 99465-8046​

Polo Belo Horizonte
Estado: Minas Gerais
Para informações sobre matrículas no polo de Belo Horizonte, localizado na Rua Carijós, nº 424, Bairro Centro, CEP 30120-901, em Minas Gerais, contate-nos via WhatsApp: 

​

A ABRAFP está em constante expansão e agora estamos em busca de parceiros para abrir novos polos por meio de licenciamento da nossa marca. Se você é empreendedor e deseja oferecer um curso de psicanálise renomado em sua região, esta é a oportunidade perfeita para você!

​

Ao se tornar um parceiro ABRAFP, você terá a oportunidade de oferecer o nosso curso de psicanálise, que tem uma matriz curricular abrangente e que possibilita múltiplos olhares, em sua região. Além disso, a ABRAFP é uma instituição reconhecida por sua excelência e qualidade no ensino.

Clique aqui e saiba mais

 

A ABRAFP oferece cursos de graduação e pós-graduação por meio de polos de educação a distância, ampliando o acesso à formação de qualidade em diversas regiões do país.

​

​

baixados (1) (2).png
  • Instagram ícone social
  • FaceBook
  • Spotify
  • Amazon
  • LinkedIn ícone social
  • Twitter Social Icon
  • YouTube Social  Icon
  • Pinterest
bottom of page